गझलकार

सारवा सारव करण्यापेक्षा गप्प बसण्याची ताकद कधीही मोठीच! ना विषयाचा संदर्भ ना व्याकरणाचा शिडकावा आजवर जे लिहिले ते अनुभवातून.या प्रवासातून जे सूचलं त्यांची किताबे झाली. लोकांनी अक्षरश: डोक्यावर घेतली. पण एक रुखरुख एक सल मनात कायमची होती म्हणजे ‘टू राईट अ गझल नीड अ ब्रेन ’ अशी गझल लिहायला डोकं लागतं वाचन लागतं तरीही तो मोह टाळणं तो टाळता येणं इम्पॉसीबल! माझ्यातल्या या अवघड मौनाचा गुंता गेली अनेक वर्षे माझ्या औत्सुक्याचा आणि अभ्यासाचा विषय तरीही या विषयाने मला पार पछाडलेलचं.

या बद्दल चुरचुरीत आणि दिखाऊ,बोलण्यापेक्षा हा विषय ‘आऊट ऑफ’ केला असतांनाच एका दुपारी जेवणाच्या टेबलावर निवांत ताजेतवाने होत आम्ही आरामात बसलो होतो. बोलता-बोलता चेहर्‍यावरचे भाव पटकन ठाकठीक करत थोडसं वाकबगार होत...

अतीव वाचनाच्या उत्साहाने, ओथंबलेल्या नजरेने शुभ्र रुपेरी कागदांच्या बिर्‍हाडातून.

श्रीकृष्ण राऊत ह्यांच्या गझला वाचायला घेतल्या आणि जागतिक प्रसिद्घीच्या वलयाबरोबरच यशस्वी लेखकांच्या यादीमध्ये असणारं माझं नाव मी स्वत:भोवती शोधू लागले.प्रोफेशनने प्रोफेसर असलेल्या आणि संशोधनाने डॉक्टरेट मिळविलेल्या श्रीकृष्ण राऊत ह्यांना सर म्हणायला मला आवडेल.

राऊत सरांच्या गझलांबद्दल या वेळी काही लिहणं म्हणजे जोखीमच.

‘दो वी ट्राय टू होल्ड एव्हरी मोमेंट इन हॅन्ड, इज ईट पॉसीबल?’

आडवाटा आणि वळणवाटा तुडवत स्वत:चे रांगडे अनुभव शब्दबद्घ करणे तसे साहाजिकच !पण काफिया,रदीफ. मात्रा, लघु, गुरूंच्या आवरणाभोवती फिरणारी गझल जणू कोसोमैल आवाक्यात नसणारी...

पण एकेक गझल हाती घेतली आणि त्यातील सुख दु:खाचे वाटे घेता घेता ‘देणारा’ हात खुला ठेवण्याची कसरत करत मी स्वत:च दाद देऊ लागली. स्वत:ला, स्वत:च्या मनाला तावून सुलाखून लिहिण्याची अखंड सवय असणार्‍या माझ्या लेखिका ह्या अस्तित्वाचे पाश गळून पडल्यासारखे झाले. आणि काय आश्चर्य! माझ्यातीलच वाचक टक्क जागा झाला. कमीत कमी वेळात जास्तीत जास्त गझला वाचत अखंड दगदग. राहून गेलेल्या एखाद्या शेराची टोचणी... अस्वस्थता... ह्या चक्रात फिरता फिरता स्वत:चा संवाद थांबला आणि मी एक प्रामाणिक वाचक म्हणून सहभागी केले स्वत:ला... मनाला कुरतडणार्‍या, दु:खाला पोखरणार्‍या कोरड्या आणि निरर्थक कवितांच्या जोखडातून गझलेतला प्राणवायू मी शोधू शकले ते राऊत सरांच्या टोकदार शैलीतल्या, मनाची गाठ उकलणार्‍या, जगण्याची एक विशिष्ट पद्घत आखून देणार्‍या गझलेतच...

‘दे हॅव टू वॅनीश? देन ओन्ली रिमाईन सम रेन्स सम शायनी कलर्स ऑफ वॅरीयस फ्लॉवर्स सम लाईटनिंग्स ऍन्ड डिव्हाईन सोल्स’

संस्कृती, रीतीभाती, स्वभाव आणि सवयीच्या जगण्याची उलथापालथ करत ‘सीने में जिस रफ्तार से गोली उतरती है उस रफ्तार से गझल!’

अडथळे, विरोध आणि संघर्षाचा सामना करीत पुढे जाण्याचा ललाटरेख प्रत्येक गझलेच्या नशिबी रोज उमटवून नवीन धडा गिरवत नव्या गोष्टी गझलेला शिकवत ‘परफेक्शन’ चा ध्यास घेणारे राऊत सर त्यांच्यात एका गझलेच्या शेरात म्हणतात-

‘वारूळ शोधणार्‍या मुंग्या पुढे निघाल्या;

वाटेत पर्वतांनी केली जरी मनाई.’

कुणाच्याही आशीर्वादाची थाप आणि कौतुकाचे भुकेले नसलेले राऊत सर मी यावेळी अनुभवलेतच त्यांच्या शाब्दिक चकमकीतून...आणि क्षणभर जाणवलं की, गझल वाचतांना जशी डोळयाला सवय लागावी तसेच मनालाही! नजरेतलं कुतूहल जागं झालं आणि मनातला आनंदाचा झरा अखंड ओला राहिला. एकेक अक्षर जोडत गझल लिहणार्‍यांच्या जगात वेदना-भावना सार्‍या लुळ्या होतात पण सरांनी ज्या ताकदिनं, जिंदादिलीनं काहीतरी भन्नाट स्वप्नं घेऊन आनंदाने आपली वाट चालत ज्या गझला लिहिल्या त्या त्यांनी नुस्त्या लिहिल्याच नाहीत तर चक्क जगलेत...

‘देन ओन्ली वी रिलाईज ब्यूटी ऑफ दॅट मॉमेन्टस.’

आपल्या भात्यात हवेत काही समीकरणाचे बाण... जे हमखास एकमेकांच्या साथीने वापरले की, लक्ष्यभेद अचुक होतेच.हे सांगणारी गझल शब्दाशब्दांतून उलगडते तेव्हा जन्मदात्री होतांना वेदनेच्या वाटेवरून जावे लागते तिचे सोसणे जसे शब्दांच्या परिघात मावत नाही तसेच आहे सरांच्या गझलांच्या दुनियेत.

हजारो शहर पालथी घालीtatत, लाखो कादंबर्‍या वाचण्याचा आनंद जर घ्यायचा असेल तर वाचा फक्त सरांची एक गझल... गझल हा शब्द अजूनही साहित्य परंपरेत ‘महाकठीण’ असला तरी त्याच्या अर्थाचे चटके मात्र वाढत्या संख्येने बसू लागले आहेत निकोप गझल लिहीणार्‍यांनी, हे वास्तव कसं नजरेआड करता येईल? ‘वीच वी लॉस्ट इन द पास्ट’ बदलत्या साहित्य क्षेत्रात बदलती जीवनशैली जोपासायची असेल तर गझल रूजवण्यासाठी प्रयत्न करावेच लागतील.

-आणि त्या प्रयत्नांना सामोरे जाण्यासाठी दमदार लिखाण स्वीकारण्याची कणव आधी रक्तात भिनवावी लागेल.

काही वर्षापूर्वी ज्या चक्रातून माझं स्वत:चं आयुष्य गेलं, त्या खेळाचे नियम मी वेगाने बदलतांना पाहाते आहे. अश्वत्थामाच्या मस्तकावर चिघळलेली जखम असावी तशी गझलेची ठणक सोसतांना आजच्या लेखकांना त्यापेक्षा कविताच परवडतात.

म्हणूनच जीवाला जीव देत लिहिण्या-वाचण्याच्या चैतन्यदायी प्रक्रियेला, जुन्या काचांना आणि प्रश्नांना नवी उत्तरे शोधण्याचे प्रयत्न अखंड चालू ठेवायचे असतील तर गझलेला जगण्यात समाविष्ट करावे लागेल. ज्ञानाधारीत समाजरचनेत गझल हा खरं तर बुद्धिप्रामाण्यतेचा विषय तो सामान्य बुद्घीच्या माणसाला पचनी न पडणारा विषय.

कपाळावर आठ्यांचं जाळं... आक्रसलेल्या भुवया... ताणलेली विरूद्घ नजर... धुसफुसत जगणार्‍याला जीवंत करायचे असेल तर ‘गझलांचा डोज’ द्यावाच लागेल. नुस्ती वाहवाची दाद नको.

परस्परांच्या सहवासातून, अनुभवांतून, सोयी सवयीने जुळवून नमवून घेत घेतचं गझलकाराने साध्या मुक्तछंदातील एखादी भरीव चारोळी लिहली तरी आपल्याला ते नकोसं असतं.

आपल्याला हवा असतोच असतो एखादा ‘एनर्जेटीक’ शेर...

ज्यांची उद्या भरारी छेदेल अंबराला

संचारली हवा ती ह्या पाखरात माझ्या.

‘ते’ आणि ‘आपण’ अशी थेट फाळणी करतच स्वच्छ गझल निर्मितीचे यशस्वी आव्हान पेलणारे राऊत सर काया-वाचा-मने गझलेशी कसे एकरूप आहेत हे त्यांच्या वाचाळ प्रेमाच्या रतीबाचा खुलेआम तमाशा न करता ‘वर्ड कोल्ड वॉर’ आणि ‘हॉट खुन्नस’ मी अनुभवलीय प्रत्येक पानावरील प्रत्येक शब्द शब्दांत... कितीही जीवाचा आटापिटा करत लिहायची ठरवली तरी लिहू शकतो आपण गझल?

ती कागदावरच विरते आणि मागे पाहावे तर कागदांच्या रेषांवरचं आपलं हसू होतं. हे का व्हावं?

असा सहजचं एक सवाल माझ्या मनात कायमचा विसावला.

पण राऊत सरांच्या गझलेतली सशक्त धमक त्यांच्या शब्दांचा वचक इतका जाणवला की, वरवर त्याचं सरळ दिसत असलं तरी त्यातला अर्थ इतका अगाध होता की,

शब्दांवर एकाधिकार चालविण्याच्या आणि मालकी गाजवण्याच्या माझ्यातील मुजोर प्रवृत्तीला क्षणार्धात धुळधाण लाभलं.

‘बट ऑल धिस वॉज सो प्रेसीअस फॉर मी व्हेन आय कम्पेअर्ड दोज व्हू समथींग लाईक.आय क‘आन से इन ओन्ली वन सेन्टेंन्स ‘‘आय रिड राऊत सर गझल्स ’’ मला जे येतं तेच विसरण्याची गरज आहे असे माझ्यातील परफेक्शनिष्ट लेखिकेला जाणवलं.

उत्तम वाचनाचा मनमुराद डंख आपल्या आवडीनिवडीवर मारला की, ‘इगो’ नावाचा विंचू वाचनाच्या आलीशान भिंतीमधून ठेचला गेलाच पाहिजे तो म्हणजे कायमचाच! गझल संवादाच्या माध्यमातून साहित्यक्षेत्राची परखड चिकित्सा आणि करायची आहे लिखाणात पडत चालेलं अंतर आणि गझलेचं अवस्थांतर याचा शोध घेण्याचा राऊत सरांच्या गझलांच्या निमित्ताने हा एक उमदा प्रयोग आहे.

त्यांच्या गझलांना भावनिक चौकटीतून बघितलं तर सभोवतलालच्या रक्तरंजीत तडफडींचा पुळका यावा एवढे भयानक वर्णन काळजावर घाव करून जातात.

आलिशान सेटस पांढरे शुभ्र कागद रंगीत विषय आणि चमचमीत शब्द अशी असते का गझल?

खानदानी गझल मुरायला खानदानी कसब लागतं. ही खानदान म्हणजे जन्मजात नाही तर अनुभवाच्या खाच खळग्यातून जाणीवांनी प्रगल्भ होणारी दणकट सरहद्दच!

राऊत सरांच्या गझलेत सौंदर्य, वेदना म्हणजे खुबसुरती आणि दर्द हा गझलेचा गाभा ! म्हणूनच त्यांनी गझलेची प्रत्येक वाट जोखली...

... आणि बंदिशीतील शब्दांचा आविष्कार करण्याचे स्वातंत्र्यही जपले.

तुझी वाट नाही जगावेगळी रे

पहा सर्व वाटा मिळाल्या स्मशानी.

गझल संस्कारावर अवतरलेल्या प्रतिभेला घट्ट धाग्याची वीण द्यायची असेल तर नव्या पिढीला द्याव्या लागतीलच या मस्त कलंदर व्यक्तीच्या जिवापाड अंत:करणातून शब्दबद्घ केलेल्या ‘मोरल’ गझला...त्यांनी लिहिलेल्या गझलांमधील शब्दांशी साधलेला संवाद. प्रकर्षाने व ठळकपणे येताच शब्दांना त्यांनी केवळ न्यायच दिला नाही तर, त्यातील उच्चारण सौंदर्यांना आनंद कसा सर्वसामान्याला पण घेता येईल...गझल,राग रचनेच्या सुरांवटी मधून शब्दमाधुर्य शोधण्याचा त्यांच्या प्रतिभावंत निरिक्षणाचा मनोहारी संगम साचेबद्घ केला.

-साहित्य, संस्कृती, परंपरा, त्याग वगैरे सारख्या संशयास्पद मूल्यांचे टेकू लावून उभारलेली गझल सरांनी आयुष्यातही येऊ दिली नाही. त्यांच्या लेखनशैलीत मूळातूनच सारं झुगारून द्यायला निघालेली गझल पुढे पुढे वाचतच राहण्याची मनातून अशी ओढ वाढतच गेली...

नाहीतरी आपण दुसरे काय करतो? सारीपाट खेळावा तशा सोंगट्या मांडून बसतो आपल्या विचारांच्या, अनुभवांच्या चौकटीभोवती...

आपणचं विणलेल्या उलट सुलट धाग्यांच्या जाळ्यात असे अडकतो की, त्यापुढे दमछाकच होते.

थंड डोक्याने शांतपणे विचार करावा आणि गझल लिखाणाची चिकित्सा करावी तर पुन्हा नवे मुद्दे, नवी खाडाखोड आणि नवे गोंधळ वरवर साधीसोपी दिसणारी गझल लिहिता लिहिता कसा घाम फुटतो हे मान्य करायलाच हवं...

गझलांच्या वाटेने जात अफलातून शब्दात मस्ती भरणारे राऊत सर त्यांच्या गझलांमधून जे ‘शेअर’ करत गेले त्यात अंधश्रद्घा, यातना असल्या कचाट्यात सापडलेल्या स्त्रीची वैतागवाडी’घरात राब राब राबणार्‍या स्त्रीची कणव, वेदना मांडण्यासही कवी चाचरले नाहीत. उलट प्रत्येक गझल आणि प्रत्येक मतला

प्रत्येक शेर त्यांनी मोठ्या अदबीने पेश केला.

सौभाग्य रेखणारे कुंकूच भासले जे;

कोण्या तरी मढ्याचा तो ही गुलाल होता.

मुक्या वेदनांना कवटाळून स्वत:च्या जगण्याचा तोल सावरता सावरता चरख्यात उसासारखी पिळून निघणारी स्त्री आणि तिच्या वेदना हा तर वडिलोर्जित चालत येणारा विषय मांडणारी सरांची गझल भावनिक स्तरावर आणीबाणी घोषित करते आपल्या शाब्दिक वर्चस्वाने कागदाच्या अदबी दुनियेत स्वतंत्रपणे आपल्याच मनमर्जीने जिद्दीने प्रवास करते... तुमच्या-माझ्या जगण्यासोबत...निरंतर...

(शब्दांकन : प्रा.पुरू तायडे पाटील)

जगण्याचा उत्सव व्हावा : वर्षा उसगांवकर

2011-10-09T07:11:00.000-07:00

जगता जगता अपुल्या जगण्याचा उत्सव व्हावा;

म्हणून जळता जळता मी हृदत फुलवले माझे.

-श्रीकृष्ण राऊत

किती नेमकं आणि खमकं सत्व पकडलं शब्दात ह्या कवीनं.अख्खी न्यु जनरेशन अशा गझलांच्या प्रेमात पडणार नाही तर काय!.त्यांची लाइफ स्टाइल... ‘जगण्याचा उत्सव’ जिथे प्रकटेल ती त्यांच्या पिढीची कविता...ती त्यांच्या जनरेशनची गझल.

आल्या आयुष्यात कविता लिहिण्याची उर्मी आली नाही असा माणूसच नाही.आपल्याला सुचलेलं भलेही वहीच्या मागच्या पानावर खरडलं असेल.जगण्याच्या प्राधान्यक्रमात ते कदाचित मागं पडलं असेल.पण ओरखड्यासारखा त्याचा सल मनाच्या कोपर्‍यात कुठेतरी असतोच असतो.

बाविशीतली तरुणाई कृष्णाच्या मीरेसारखी गझलदिवाणी झालेली पाहिली... गझल लिहायला शिकण्याविषयी कम्मालीची क्रेझी झालेली पाहिली की घड्याळाचे काटे उलटे फिरतात...मीही बाविशीत जाते..माझं मन तर अगदी सहा वर्षाची चिमुरडी होतं...माझा उजवा हात आपसूक डोक्याच्या वर जातो...डाव्या कानाला धरू पाहतो ... आणि मन म्हणतं,‘पुरला हात माझ्या कानाला!’आता मलाही मिळेल अ‍ॅडमिशन राऊत सरांच्या ‘गझल शाळेत’...

आयुष्याच्या असंख्य वळणावर थोडसं भकासलेपण आतून दाटून आलं असताना आज माझ्या सोबत आहेत श्रीकृष्ण राऊत सरांच्या सुंदर गझला.

आणि जगात फार थोडे भाग्यवंत असे असतात की, त्यांना गुरू लाभतो. माझंही तसंच झालं.आज आपल्या गुरूबद्दल त्यांच्या गझलांबद्दल मला जर मत मांडायचे असेल तर,काय शेअर करायचं आणि काय-काय शेअर करायचं? असा एक साधा आणि सरळ प्रश्न. ऊभा असतांनाच मनात खोल खोल रूतलेलं. गझल वाचून जे आवडलं ते स्वत:भोवतीची कुंपणं तोडून, थोडं स्वत:ला सावरत जाणवलं की,ज्या गझला आज हक्काने आपण वाचतोय त्या पेक्षाही काल त्यांच्या गझलांबद्दलचं,चित्रपट गीत लेखनाच्या काहीतरी खास प्रसंगाचं स्मरण रंजन मला नव्याने होऊ लागलं.

भावनेच्या ओघात वाचन प्रकाराच्या प्रकाशरेषेवर उभे असतांना आज आपण त्यांच्या त्यांनी मोकळ्या मनानं लिहलेल्या शब्दांवर त्यांच्या गझल क्षेत्रातल्या ‘सच्च्या लगन’ वर लिहिण्याच्या कलेवर गझलांच्या दुनियेतून स्वत:ला घडवत तयार केलेल्या अभिव्यक्तींवर बोलायचे, लिहायचे म्हणजे सतत आनंदानं, अपार श्रद्घेनं एकेक गझल वाचत सारा अभ्यासच उरकावा लागेल तेव्हा सरांनी सांगूनच टाकलं की, घाबरू नका अवघड काहीच नाही... सगळं इतकं गमतीशीर आणि सोप्पं आहे की,

तुम्हाला वाटेल ये तो चुटकी बजाके हो सकता है... करून तर पाहू...

तो बजाओ चुटकी... चुटकी वाजते की, धडधड विचार करायला सुरु. याचे जज्ज तुम्हीच...!आणि मी ही सारं'एन्जॉय' केलं.

प्रत्येक विषयाच्या गझला त्या त्या विषयाला स्टेपल केल्या. घरात असतांना एकवेळ, बाहेर जातांना एकवेळ आणि घरी येतांना एकवेळ अशी उजळणीच मी स्वत:ला लावून दिली आणि काय आश्चर्य आयुष्याच्या सकाळी आणि संध्याकाळी शब्दांशी खेळत अगदी बिंधास खेळत शुटींगचा, कार्यक्रमाच्या तारखांचा गुंता सोडवत स्वत:ला, स्वत:तल्या हट्टी वृत्तीला गझल वाचनात बंदिस्त केलं ते अगदी तळापर्यंत... तुम भी डूब जाओ...

चोरून सर्वांपासुनी जो ठेवला फोटो तुझा;

त्यालाच एकांती कधी मी चुंबितो वेड्यापरी.

असं पार वेडं होणार्‍या सोनेरी क्षणांनीच तर साजरा होतो जगण्याचा उत्सव.तर चला सेलिब्रेट करू ... राऊत सरांच्या लाघवी गझलांसोबत.

पोहता येत नसतांना नाकातोंडात पाणी गेल्यावर स्वच्छ जगण्याचा अर्थ लख्खं प्रकाशासारखा पडतो ना अगदी ती ‘स्टेज’ ती अनुभूती मी अनुभवलीय गझलांच्या वाहत्या नागमोडी वळणवाटांच्या अस्थिर नदीवर...! शब्दांचे दुस्तर घाट चढत पायाखालचे ‘ट्रॅक’ न बदलवता...

दरसाल पूर येतो वाहून गाव जाते;

द्याना अशा नदीची वळवून धार आधी.

मुठी आवळत रोजच्या धावपळीतून स्वत:च्या वाचन सवयीला हरघडी सुधारत अधल्या मधल्या कचाट्यातून सुटत मी वाचतच गेले गझला आणि होतचं गेले अंतर्मुख...

समर्पणाची पूर्ण तयारी प्रेम मागते;

मीपण अवघे किंमत भारी प्रेम मागते.

राऊत सरांच्या वेदनेत आणि भावनेत शब्दांच्या कचाट्यात आनंद शोधणार्‍या मनापासून स्वीकारणार्‍या आणि थोडीसी घुसमट जरा जास्तच झाली असतांना शब्दाशब्दांच्या वणव्याची विझलेली राख अंगणभर पसरावी आणि परमात्म्याच्या देव्हार्‍याशी ती राख धुनी बनावी ‘उदी’ बनावी अशीच काहिशी!

गझलांच्या या स्थिर प्रदेशात स्वत:चं अस्तित्व सिद्घ करणारी, हर एक गझल अनुभवांनी रस्ते फुलल्यागतच...

किती वेगळी...किती अद्भुत...किती स्पेशल..एकेक गझल वाचली आणि मनाचा कोपरा न कोपरा जिवंत झाला. धमन्यातून चैतन्याची कारंजी वाहावीत अशा कल्पक, व्यापक आणि उत्कट गझला बेधडक धडकल्या आणि त्याचा दणकट आवाज कानठळी न बसवता अंत:करणात चक्क विसावला.

`सुरमई धुन' बनून...

अशी लाखमोलाची शिकवण मला मिळावी आणि मी मांडावी माझ्या परीने याचाच आनंद मी का जागवू नये मानू नये. असे वारंवार वाटू लागले.वन्स अगेन आय केप दॅट गझल्स प्रॉपर अवे.

या वेळचं गझलबद्दल लिहीणे बोलणे सिनेमात काम करण्यासारखचं होतं माझ्यासाठी! गंधालाही चेतना, संवेदना देणारे शब्द वाचता-वाचता मलाही प्रश्न पडला विचार मोठा की प्रतिमा? ‘फॉर द सम टाईम्स इटस डिफीकल्ट टू...’ गझले समोर काल आव्हाने होती, आजही आहेत. उद्याही असतील.

परीक्षा संपली कोठे अरे अद्याप सीतेची;

मला सांगू नको रामा तुझा वनवास थोडासा.

प्रश्न केवळ तात्विक पद्घतीवर सुटत नसतात. लिखाणाचे, वेदनांचे संदर्भ लक्षात घेऊन नव उभारणीचा निर्धार करावाच लागतो. गझल ही अपघाताने येणारी गोष्ट नाही. ही एक सातत्यपूर्ण अशी चालणारी प्रक्रिया आहे.

स्वत:ला झोकून दिलं तरचं गझलेचा स्तर उंचावतो. त्यातून क्षमतांचा विकास होतो आणि मग स्पर्धा कुणाशी नसतेच असते ती फक्त स्वत:शी स्वत:च्या लिखाणाशी...

मी करून पाहिलं...

तकलादू समाधान की उज्वल भविष्य हा सध्याच्या गझलकारांकडे एक साधा प्रश्न उपस्थित आहे.

पण तरीही

सगळे फक्त राहतात म्हणून आपण का कासावीस व्हायचं? भिरभिरायचं? आपल्या जागेवर जाऊन स्थिर व्हा... शांत व्हा...

मग हातात घ्या राऊत सरांच्या गझला आणि लागा वाचायला.

...मग काय होतं ते बघा. सध्या वाचक गुदमरून गेलाय तसंही साहित्य क्षेत्राला ती झळ कायम दुखावते आहे. सध्याची तरूणाई मस्तीत गुल असतांना त्यांचं जगणं त्यांनाच नकोस असतांना त्यांना राऊत सरांच्या गझला वाचावयास द्याव्यात जगण्याची हिंमत येऊन किंमत काय असते हे कळेल त्यांना... आपण काय केलं आजवर?

सांजवेळी संगतीला एक नाही पाखरू;

तेरवीच्या पंगतीला खूप आली माणसे.

ह्या विचाराने डोकं ठणकेल त्यांचं राऊत सरांची गझल म्हणजे जन्माच्या गाठी त्या ठणकणारचं!

कागदावर शब्दांचा फक्त पसारा म्हणजे गझल नव्हे...

खरचं सोपी नसते ही गझलेची वाट.सगळ्याच गझला फुलतात. बहरतात. जगतात. जगवतात गझलेल्या प्रेमात पडलेल्या माणसांना.

नुस्त्या राऊत सरांच्या गझलांचा वाचनाचा अनुभवचं इतका ‘बेहाल’ करतो की पुन्हा ‘उभं’ राहणंच काय पण श्वास घेणं मुश्कील व्हावं.

गझल वाचल्याशिवाय...!

(शब्दांकन:अर्पिता जोशी,डॉ.नेहा फुंडकर)

आईने दिला गझलचा वारसा : ममता सिंधुताई सपकाळ

2011-10-09T06:57:00.000-07:00

७ जुलै २०११ ...अचानक फेसबुक वर एक परिचयाचं...खूप परिचयाचं...पण आजवर त्या नावापर्यंत मला न पोहोचता आलेलं...असं नाव डॉ. श्रीकृष्ण राऊत नजरेस पडलं आणि एखादी अप्राप्य गोष्ट हाती लागावी तसा आनंद झाला मला. आणि त्याहूनही जास्त आनंद झाला जेंव्हा फोनवर पहिल्यांदा बोलणं झालं आमचं. एक मिनिट... एक मिनिट...आधी मला या मागचं कारण नीट सांगायला हवं की नेमकं मी सरांना का शोधत होते आणि मला झालेल्या आनंदाचं नेमकं कारण काय होतं.

मला जेंव्हा पासून आठवतंय...तेंव्हा पासून आईच्या तोंडी...मी अनेक गझला...अनेक शेर...अनेक कविता...अनेक ओव्या...अनेक भजन...खूप काही ऐकत आले. सुरेश भटांच्या गझल...आणि प्रत्यक्ष सुरेश भट यांना भेटायचा योग ही आला. पण आईच्याच तोंडी ऐकलेला एक शेर...जो बोलताना मला अजूनही तिच्या आवाजात कुठेतरी एक कापरा स्वर जाणवतो...एक चीड जाणवते आणि एक उद्विग्नता जाणवते तो जीवघेणा प्रसिद्ध शेर श्रीकृष्ण राऊत यांचा-

सौभाग्य रेखणारे कुंकूच भासले जे;

कोण्यातरी मढ्याचा तो ही गुलाल होता.

आईला मी खूप वेळा विचारलं की हे कोण आहेत..? कुठे असतात..?तू कधी भेटली होतीस...? पण ती सगळी उत्तरे मिळूनही माझी मात्र त्या नावाविषयीची उत्सुकता कमी व्हायला तयार नव्हती,...आणि अचानक फेसबुक च्या माध्यमातून आमची ओळख झाल्यावर मी इतकी वर्ष साठून राहिलेलं किती आणि काय काय राऊत सरांशी बोलले..ते मलाही आता नीट आठवत नाही. एनी वे..पुन्हा एकदा त्या फेसबुक चे आभार.

मला वाटत गझलेचा परिचय मला मी डोळ्यांनी वाचलेल्या अक्षरांपेक्षा..आईच्या तोंडून ऐकलेल्या शब्दांमधून आधी झाला. तिचं संपूर्ण आयुष्य किती खडतर आणि

किती संकटातून गेल हे इथे लिहिण्याच मी नक्कीच टाळणार..पण हे मात्र निश्चितनमूद करावस वाटतय की तीला या शब्दांनीच खूप बळ दिल. जणु स्वत:चंच प्रतिबिंब समोर दिसावं आणि अचानक आपल्या एकटे पणात कुणीतरी भागीदार म्हणून याव असं काहीतरी झालं असावं तिच्या बाबतीत. सुरेश भटांच्या शेरात सांगायचं म्हटलं तर-

‘घेतला मी श्वास जेंव्हा कंठ होता कापलेला..

पोळलेला प्राण माझा बोलण्या अधिक गेला.

किंवा

‘ जीवनाची प्रेतयात्रा थांबली जेंव्हा स्मशानी

घेतला काढून खांदा ओळखीच्या माणसानी.’

हे आणि असेच कित्येक शेर तिला जणु उभारी देत गेले आणि ' तू एकटी नाहीस..हे काय आम्ही आहोत ना तुझ्या सोबतीला..तुझं दु:ख कुणाला कळो वा न कळो..आम्ही ते तंतोतंत व्यक्त करतोय ना...' असा विश्वास हे शब्द देत गेले.आणि ती अधिकाधिक समृद्ध होत गेली.

कधीतरी एकदा रेडिओवर मी गुलाम अलींची मुलाखत ऐकत होते. त्यात प्रश्न विचारला गेला होता ‘ गझल म्हणजे नेमक काय’ मी ही कान टवकारून बसले. कारण मलाही उत्तर हवच होत. आणि मग गुलाम अली साहेबांनी जे उत्तर दिलं ते..ते ऐकूनच मी कितीतरी वेळ शांत बसून राहिले होते. त्यांनी जे चित्र डोळ्यासमोर उभ केलं ते असं होतं की एकदा एका हरिणाची शिकार होते. नेमका बाण त्याच्या कंठात रुतलेला असतो ... ज्याने शिकार केली तो शिकारीही समोरच उभा. आणि जीव जाण्याच्या सीमारेषेवर ते हरीण शेवटचे काही उरलेले आचके देतंय...त्याचे प्राण त्याच्या डोळ्यात गोळा झालेत...अन एक शेवटचा आचका देताना त्याच्या तोंडून जी " आह.." बाहेर पडते आणि जीव सुटतो..ती शेवटाची आह म्हणजे गझल. गझलच्या अनेक व्याख्या असतील; पण मग आईला जी गझल आपली वाटते..तिची सोबती वाटते..तेंव्हा गझलेचा हा अर्थ आणि तिचं स्वत:चं आयुष्य यात काही साधर्म्य जाणवत असेल का तिला? नियतीच्या जात्यात स्वत:चं पीठ करून घेताना असेच काही जीवघेणे क्षण आले असतील ना..की जेंव्हा तिच्या मनाने ‘ त्या ’ शेवटच्या आचक्याची वाट पहिली असेल. कदाचित त्यावेळी ‘सुटका’ हा एकच अर्थ असेल तिच्यासमोर. पण तो क्षण जो त्या टोकापर्यंत घेऊन येतो..आणि पुन्हा जिथे आहोत तिथेच नेऊन सोडतो...असे कितीक मरण सोहळे असेच अनुभवले असतील ना तिने...? कितीही प्रयत्न केला तरी आई या विषयावर लिहिताना माझ्याकडून असंच काहीतरी लिहिलं जात.आणि आजतर आई आणि गझल असा दुहेरी योग आहे.

१९८५ साली ‘माहेर’ दिवाळी अंकात व. पुं.नी आईची मुलाखत घेतली आहे . जेवढा म्हणून तिचा प्रवास मांडता येईल तो सारा व. पुं च्या लेखणीतून अतिशय सुंदर पद्धतीने रेखाटला गेलाय. पण त्यातली एक उल्लेखनीय गोष्ट ही सांगावीशी वाटतीये की तेंव्हाच्या मुलाखतीत सुद्धा आईच्या तोंडी श्रीकृष्ण राऊत यांची गझल आहे-‘माझी भकास शिल्पे’. संपूर्ण गझल मुलाखतीत दिली आहे. आज पंचवीस वर्षे उलटून गेलीत या गोष्टीला. आणि म्हणूनच की काय मागच्यावर्षी प्रदर्शित झालेला सिनेमा ‘मी सिंधुताई सपकाळ’. त्यात सुद्धा सिनेमाचे निर्माता आणि दिग्दर्शक यांना तिचं सोसणं-भोगणं जसंच्या तसं मांडणार्‍या गझलांना घेण्यावाचून राहावलं नाही

खूप काही आहे सांगण्यासारखं...ऐकण्यासारख. ते पुन्हा कधीतरी. तूर्तास या लेखाचा शेवट करताना मला पुन्हा राऊत सरांचीच गझल आठवतीये-

माझी भकास शिल्पे शोधीत काल होता;

कोण्यातरी व्यथेचा ऐने महाल होता.

ठेवून काळजाला शिंक्यावरी घरी अन

मग सांत्वनास माझ्या आला रुमाल होता.

सुरेश भट : व्यक्ती आणि वल्लीही : डॉ. किशोर फुले

2011-10-09T06:44:00.000-07:00

फाटक्या पदरात माझ्या का तुझे मावेल अंबर?

दानही करशील तू, पण मी असा आहे कलंदर.

आपल्या कलंदरपणाची प्रांजळ कबुली देणारे कविश्रेष्ठ सुरेश भट ! उषःकाल होता, होता काळरात्र झाली, अरे पुन्हा आयुष्याच्या पेटवा मशालीङ्ख अशा शब्दांनी निद्रीस्त समाजमनाला चेतविणारे, आज गोकुळात रंग खेळतो हरी, राधीके जरा जपून जा तुझ्या घरीङ्ख हा नटखट भाव व्यक्त करणारे, मालवून टाक दीप चेतवून अंग अंग, मेंदीच्या पानावर.....ङ्ख ही मलमली आणि नादमधुर गीते लिहिणार्‍या सुरेश भटांनी आपल्या काव्याने संपूर्ण मराठी मनाला मोहिनी घातली. जवळपास पाच दशके ते मराठी मनावर अधिराज्य करीत आहेत. सात दशकांच्या त्यांच्या जीवन प्रवासात आयुष्याचे अनेक रंग पाहत रंग माझा वेगळाङ्ख सांगणार्‍या भटांच्या व्यक्त्तिमत्त्वाचे अनेक पैलू आहेत. प्रतिभासंपन्न कवी, जिंदादिल मित्र, बेधडक व्यक्ती आणि आपल्याच कैफात जगणारी ती वल्ली होती.

डॉ. श्रीधर भट यांच्या सुखवस्तु कुटुंबात सुरेश भटांचा जन्म झाला. वडील फॉरेन रीटर्न डॉक्टर, आई स्व. शांताबाई या त्या काळातल्या पुणेरी पदवीधर! अशी प्रतिष्ठित कौटुंबिक पार्श्वभूमी लाभलेल्या घरात कवी सुरेश भट हे तसे मिसफिटच व्यक्त्तिमत्व होते. कारण त्यांच्या प्रतिष्ठेच्या चौकटी वेगळ्या आणि या मुशाफिराची जिंदादिली वेगळीच. त्यामुळे घराशी फारकत घेऊन -

आज मी जे गीत गातो ते उद्या गातील सारे!

चालू दे वक्षांत माझ्या वादळांचे येरझारे!

हा दुर्दम्य आत्मविश्वास बाळगून, या कलंदराने आपल्याच नव्या वाटा निर्माण केल्या. अमरावतीच्या रस्त्यावरुन आपल्याच धुंदीत अनवाणी पायाने फिरणारा हा प्रतिभासंपन्न कवी अमरावतीच्या राजकमल चौकाने, खापर्डे बगीच्यातील ढवळे पाटलांच्या बंगल्याने पुरेपूर अनुभवला. स्व. अरविंद ढवळे, डॉ. मोतीलाल राठी, स्व. वली सिद्दीकी, डॉ. विजय मोवाडकर, स्व. दादा इंगळे, स्व. राम शेवाळकर, रामदासभाई श्रॉफ, बालकिसन चांडक, स्व. भीकमचंद भुतडा, यशवंतराव खापर्डे, प्राचार्य अण्णासाहेब वै, बबनराव मेटकर, वामन तेलंग यासारख्या मित्रांनी हा कवी आपल्या अंतःकरणाच्या कुपीत जपला आणि संबंध महाराष्ट्राला दिला. स्व. अरविंद ढवळे, स्व. वली सिद्दीकी, स्व. दादा इंगळे या मित्रांनी पार्‍यासारखी अस्थिर आणि पसरट सुरेश भट ही व्यक्ती त्यांच्या प्रचलित दोषांसह आणि कवित्त्वाच्या अलौकिक गुणांसह स्वीकारली होती.

अमरावतीच्या विदर्भ महाविद्यालयात शिकत असतांना सुरेश भट विार्थ्यांमध्ये खूपच लोकप्रिय होते. त्यांच्या भारदस्त व्यक्तिमत्त्वाचा एक दरारा होता. विद्यार्थ्यांचा घोळका आणि सुरेश भट असे समीकरणच होते. कारण वर्गखोलीत बसणे त्यांच्या सिलॅबसमध्येच नव्हते आणि दुसरे म्हणजे कॉलेजच्या परिसरातील झाडाखाली झडणारी त्यांची इन्स्टंट कवितांची मैफिल. मराठी वाङ्‌मय मंडळाचे ते अध्यक्ष होते. वाङ्‌मय मंडळाच्या कार्यक्रमात त्यांचे सवाल जवाब चालायचे. त्या काळात अमरावती शहरात खाजगी मथुरादास बस सर्व्हिस होती. कॉलेजची मुले-मुली या बसने जायचे-यायचे. एकदा पावसाळ्याचे दिवस असल्याने आकाशात काळे ढग भरून आले होते. बसमध्ये मुली बसल्या होत्या. भटांच्या भोवती मित्रांचा घोळका. मुलिंकडे पाहून मित्रांनी कवीवर्याच्या कवित्त्वालाच आव्हान दिले.

खरा कवी असशील, तर या सिच्युएशनवर कविता करून दाखव ! आणि -

काळ्या, काळ्या मेघांमधुनी ऐसी चमकली बिजली,

जशी काळ्या केसांमधुनी पाठ तुझी मज गोरी दिसली !

ही कविता अवतीर्ण झाली आणि बसमध्ये एकच हास्यकल्लोळ उडाला. या मनोरंजक आणि तात्काळ सेवेसारख्या तात्काळ कविता करतांनाच -

हरवले आयुष्य माझे राहिले हे भास

झगमगे शून्यात माझी आंधळी आरास

व्यर्थ हा रसरुपगंधाचा तुझा अभिसार

वेचूनि घे तू वार्‍यावरी माझे अभागी श्वास.

किंवा

पाठ दाखवून अशी दुःख कधी टळते का?

अन्‌ डोळे मिटल्यावर दैव दूर पळते का?

दाण्याचे रडणे कधी या जात्याला कळते का?

असे जीवनाचे तत्त्वज्ञान सांगणार्‍या दर्जेदार कवितांची आरासही ते लावीत असत. महाविालयीन जीवनापासून सुरू झालेली ही काव्याची आराधना त्यांनी आयुष्यभर सुरू ठेवली.

कवितेसाठी त्यांनी आपल्या जगण्याचे मोल चुकविले.

आयुष्यातील हाल-अपेष्टा, कुचंबणा यासह ते कवीता जगले, ती जगवली. अनेक नवोदित कवींना त्यांनी लिहिते केले. त्यांच्या कवितांना व्यासपीठ मिळवून दिले. त्यांचे भरभरून कौतुक केले. प्रसंगी आपली कविता मागे ठेऊन त्यांच्या प्रसिद्धीसाठी शब्द टाकला. मनाचा मोठेपणा आणि वृत्तीचा दिलदारपणा दाखवणारा हा कवी जाणून घेतला पहिजे. भल्याभल्यांना हे जमत नाही.

सहज, सोप्या, सुंदर काव्यरचना करणार्‍या या कवीवर रसिकांनी आणि सामान्य माणसांनी भरभरून प्रेम केले. आपल्या काव्याचा श्रोता हा ‘व्हाईट कॉलर्ड’ असला पाहिजे असा अट्टाहास त्यांनी कधीही बाळगला नाही. उलट साध्या-साध्या माणसांना त्यांनी आपले मानले. त्यांना कवीता ऐकविल्या,

साधीसुधी ही माणसे

माझ्या कवीत्त्वाची धनी

यांच्यात मी पाही तुका

यांच्यात नामयाची जनी.

असेच ते म्हणत. अमरावतीच्या राजकमल, रेल्वे स्टेशन चौकातील दुकानांचे कट्टे हे त्यांचे रात्रीही सुरू असणारे ऑफिस होते आणि रिक्षेवाल्यांपासून तो कारवाल्यापर्यंत सर्वांचे हक्काचे व्यासपीठ. १९८० साली अमरावतीला रंग माझा वेगळाङ्ख हा कार्यक्रम साहित्य संगमङ्खने आयोजित केला होता. स्व. अरविंद ढवळे, डॉ. मोतीलाल राठी यांच्या मार्गदर्शनाखाली या कार्यक्रमाचे आयोजन झाले. आम्ही अकरावी, बारावीतील पोरसवदा वयाची मुले तिकिट फाडण्यापासून तो सतरंज्या टाकेपर्यंतच्या कामात आघाडीवर होतो. प्रा. नरेशचंद्र काठोळे आमचे गटप्रमुख होते. हा कार्यक्रम म्हणजे काव्य गायनाच्या क्षेत्रातील कार्यक्रमांचा एक मानदंडच होता. कार्यक्रमाचे नियोजन, आयोजन, प्रसिद्धी, मांडणी, आयोजकांची तळमळ सारेच दृष्ट लागण्यासारखे होते. कार्यक्रमाची सर्व तिकीटे संपली. नगर वाचनालयाचे सभागृह प्रेक्षकांनी खच्चून भरले. पाय ठेवायलाही जागा नव्हती. शेवटी, सभागृहाची दारे बंद करण्यात आली. पण, रसिकांची गर्दी कमी होत नव्हती. दोन-तीन महिला व चार-पाच माणसे असे एक मित्रांचे कुटुंब काही वेळाने आले. दारावरचा कार्यकर्ता त्यांना तिकीट नसल्याने आत जाऊ देईना. त्या प्रतिष्ठित माणसाने चक्क त्यावेळी भांडण केले. अरे तिकिटाची काय गोष्ट करता?ङ्ख शंभराचे दोनशे घ्या. पण, आमच्या आवडत्या कवीला आम्हाला ऐकू ा. नाहीतर, कार्यक्रम नेहरू मैदानात घ्या!ङ्ख रसिकांचे इतके उदंड आणि अस्सल प्रेम त्यांना लाभले. हे प्रेम फार थोड्यांच्या वाट्याला येते. सुरेश भटांच्या ते आले. कारण प्रत्येक सामान्य माणसाला त्यांच्या कवीतेत स्वतःच्या आयुष्याचे प्रतिबिंब दिसते. हे दुःख, ही वेदना आपलीही आहे असे वाटते. कारण कुंथून-कुंथून कवीता त्यांनी कधी केल्या नाहीत. जे आतून आले तेच कागदावर उतरविले. त्यांनी अनेक रचना महिनोगणती अपूर्ण ठेवल्या.

साहित्यातील गटबाजीने म्हणण्यापेक्षा मठबाजीने साहित्याला उणेपणा आणला. साहित्यिकांच्या टोळ्यांनी स्वतःची लेबले तयार केली. प्रतवारीची सारी कंत्राटे वाटल्या गेली. भटांच्या काव्यालाही ही सोयीस्कर लेबले लावल्या गेली. जे कोणालाच, प्रत्यक्ष कविलाही आयुष्यभर कळत नाही ते साहित्य, काव्य दर्जेदार नि सामान्य माणसाच्या अंतःकरणाला जाऊन भिडणारे, विचारी माणसाला अंतर्मुख करणारे साहित्य हे दुय्यम ही मखलाशी आणि ढोंगबाजी केल्या गेली. खोट्या विद्वत्तेचा बुरखा पांघरून भट कधी कोणत्या ट्रांसमध्येङ्ख गेले नाहीत. लंडनच्या अल्बर्ट हॉलमधे कवीता पोहचल्यावर, सिनेमात आल्यावर किंवा मानमान्यता मिळाल्यावरही यशाने ते हुरळून गेले नाहीत. दुर्बोध शब्दांची कल्हई भटांनी आपल्या काव्याला केली नाही. त्यांनी सदैव सोप्या भाषेत काव्यनिर्मिती केली. सत्य व सोपे लिहिणे कठीण असते. भटांनी कोणत्याही मठाची कधीही तमा बाळगली नाही, त्यामुळे -

खुराड्यात रचती जे जे षंढ दंभगाथा;

का तयासं इंद्रायणी ही तारणार आहे?

मठोमठी मंबाजींना कीर्तने करू द्या,

विठू काय बेमानांना पावणार आहे?

असे भविष्य भट वर्तवितात.

भट जगले ते आपल्या मिजाशीतच. स्व. अरविंद ढवळे यांनी सुरेश भट या आपल्या कविमित्राची प्रत्येक मिजास पूर्ण केली. ते उत्तमोत्तम कसे लिहितील, त्याला अनुकूल वातावरण कसे लाभेल, याचा त्यांनी प्रत्येकवेळी विचार केला. भटांना त्यांनी खूप सांभाळले. स्व. अरविंद ढवळेंचे घर म्हणजे भटांसाठी हक्काचे घर होते. श्रीमती मीनावहिनींनी अनेकदा रात्री बारा वाजताही स्वयंपाक करून त्यांना जेऊ घातले. भटांनी आपला काव्यसंग्रह या मित्राला अर्पण केला. अरविंद ढवळेंच्या निधनानंतर त्यांनी त्यांच्यावर तो गात-गात गेलाङ्ख हा लेख लिहिला. तो त्यांचा अखेरचा लेखा ठरला. १५ मार्च, २००३ ला सुरेश भटांचे दुःखद निधन झाले. भटांच्या अंत्यसंस्काराची बातमी आणि स्व. अरविंद ढवळेंवरील लेख १६ मार्च, २००३ च्या लोकमत मध्ये एकाच दिवशी प्रसिद्ध झाले. दोस्ताना अजरामर झाला. एक दिवस रात्री दहा-साडे दहा वाजता ए देख अरविंद मुखडाङ्ख म्हणून भटांनी -

जय जन्मभू ! जय पुण्यभू !

जय स्वर्गभू सुखदायिनी !

जय धर्मभू! जय कर्मभू !

जय वीरभू जयशालिनी !

हा मुखडा लिहिलेला कागद दाखविला. त्यावर अरविंद ढवळे म्हणाले, व्वा सुरेश, मुखडा फारच जबरदस्त आहे. पण फक्त तू मुखडेच लिहिशील काय? कधी तर ते पूर्ण कर!ङ्घ हे म्हणजे भटांच्या प्रतिभेलाच आव्हान होते. तू मले काय समजत्‌ं बे! मी काय लिहू शकत नाही ? चल एक स्पेशल खोली, एक थर्मास चहा, तंबाखू-चुन्याची सोय कर अन्‌ मग पाहाङ्ख

सर्व व्यवस्था झाली. अकरा वाजता त्यांनी स्वतःला खोलीत कोंडून घेतले आणि सकाळी साडे पाचला त्यांनी खोलीचे दार उघडले ते भारतमातेचे जयगानङ्ख घेऊनच. खोलीचे स्वरूप पालटले होते मात्र कवितेने आकार घेतला होता.

एकेक इथला कण म्हणे,

जय जय सचेत महानता।

हे गगनमंडल गुंजते,

जय एकता! जय एकता!

उसळून सागर गर्जतो,

जय भारतीय स्वतंत्रता!

अंधारल्या जगतामध्ये झळके तुझी सौदामिनी !

या अजरामर ओळी जन्माला आल्या. मराठी भाषेतील इतके सोपे, साधे व देशप्रेमाने ओतप्रोत भरलेले भारतमातेचे जयगानङ्ख विरळेच म्हटले पाहिजे.

सुरेश भटांनी वृत्तपत्रात कॉलम लिहून ग लिखाण केले. त्यात त्यांनी समाजातल्या दंभावर आसूड ओढले. पण हे लिहित असतांना खबर्‍यांनीङ्ख दिलेल्या चुकीच्या माहितीमुळे किंवा पूर्वग्रहदूषीत असल्यामुहे काही लोकांवर अन्यायही झाला. म्हणून मी त्यांना एकदा म्हटले, दादा, तुम्ही हे असे का लिहिता? त्यामुळे तुमच्या काव्यावर प्रेम करणारी माणसे दुखावतात. तुमच्याविषयीही गैरसमज निर्माण होतो?ङ्ख त्यावर एकदम उसळून ते म्हणाले, हा लालित्यपूर्ण सल्ला काही तू मले देऊ नको. माणसं मरून राह्यली अन्‌ मी त्या सॉफिस्टीकेटेड साहित्यिकांसारखा चूप बसू काय? मला वाटेल ते मी लिहिणारच. मले कोणाची भीती नाही. आता मसनात गोवर्‍या गेल्यावर मी माहा स्वभाव बदलू शकत नाही.ङ्घ त्यावर काय बोलणार? पण, एक खरे की, कोणावर आपल्याकडून अन्याय झाला हे कळल्यावर ते अस्वस्थ व्हायचे. सुरेश भटांचे व्यक्तिमत्त्व स्फटीकासारखे आरपार होते. जे मनात-ते ओठात. कधीही त्यांनी कुणाची भिडमूर्वत ठेवली नाही. सारे कसे रोखठोक. त्यातून आपण कोणाला दुःखावत आहोत हे त्यांच्या गावीही नसायचे. अनेकदा एखादा निरागस मुलासारखे ते वागायचे. एका कार्यक्रमात दहा हजार रुपयाचे मानधन मिळ्यावर सहा हजाराचा फिलीप्सचा डबल डेकर टेपरेकॉर्डर घेतला आणि गादीत गुंडाळून तो आपल्या मित्रांना दाखवायला अमरावतीला आणला. ढवळेंच्या सुशांतला रेमंडचा सुट शिवून दिला. पैसे संपवले नी उधारी करून नागपूरला परतले.

हजरजबाबीपणा ही सुरेश भटांच्या व्यक्तीत्वाची खासीयत होती. आपला हिसाब किताबङ्ख तोंडावर करुनच ते मोकळे व्हायचे. त्यावेळी सुरेश भट दै. हिंदुस्थानङ्ख मध्ये काम करीत असत. जोशी मार्केटमधील रहाटगावकर पांडे लॉजच्या खाली दै. हिंदुस्थानङ्ख चे कार्यालय होते. रात्रपाळीत काम केल्यावर तिथेच प्रेसच्या बाहेर झोपण्याचा त्यांचा शिरस्ता होता. उन्हाळ्याचे दिवस होते. नेहमीप्रमाणे रात्रपाळी करून सुरेश भट प्रेसबाहेर खाट टाकून झोपले. सकाळी सात-साडेसातला झोपेतून उठत असतांना त्यांच्या परिचित एक महिला प्राध्यापिका रिक्षाने कॉलेजमध्ये जात होत्या. भटांना पाहून हिणवायच्या दृष्टीने त्या म्हणाल्या, काहो भट, तुम्ही, इथे झोपता?ङ्ख त्यावर कमरेवर हात ठेऊनङ्ख हो, मी इथेच झोपतो, तुम्ही कुठे झोपता?ङ्खअसे उत्तर देऊन त्यांनी हिसाब चुकता केला. बाईने पुढे भटांच्या झोपण्याकडे तर सोडाच पण प्रेसकडेही कधी वळून पाहिले नाही.

अमरावतीला आल्यावर हनुमान व्यायाम प्रसारक मंडळात अनेकदा त्यांचा मुक्काम असायचा. त्यावेळी त्या परिसराला दोन बॉस असत. एक प्रभाकरराव वै आणि दुसरे सुरेश भट ! कारण, कोणतेही काम कोणालाही सांगण्याची त्यांना मुभा असे. हव्याप्र मंडळाच्या परिसरात प्रभाकरराव वै बोलतात आणि बाकी सारे ऐकतात, असे चित्र. पण सुरेश भट असतांना भट बोलत आणि वै ऐकत, अशी स्थिती असे. ओ ऽऽऽ प्रभाकरङ्ख ही खेळाच्या शिट्‌टीपेक्षाही वरच्या पट्‌टीत येणारी हाक तिथे फक्त सुरेश भटच देऊ शकत.

महाराष्ट्र आणि मराठी भाषेचा सुरेश भटांना आत्यंतिक अभिमान होता, लाभले अम्हास भाग्य बोलतो मराठी .......... एवढ्या जगात माय मानतो मराठीङ्ख या त्यांच्या कवीतेच्या ओळी संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनाचा मंत्र ठरल्या होत्या. शाहीर अमरशेखांच्या खड्या आवाजात प्रचाराच्या फडात त्या गायल्या जात. स्वतः सुरेश भटांनी संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनात तीन महिने तुरुंगवास भोगला याची अनेकांना कल्पना नसेल. गरीब आणि सामान्य माणसाची कणव त्यांच्या अंतःकरणात सदैव असायची. जात-पात, धर्म, भाषा या पलिकडे जाऊन त्यांचा आचार होता. जातीयतेच्या विपवल्लींनी माणूस पोखरला आहे. याची त्यांना सतत बोच असे. श्री सुशीलकुमार शिंदे महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री झाल्यावर त्यांना खूप आनंद झाला. दलित समाजातला एक रसिक माणूस मुख्यमंत्री झाला या आनंदात त्यांनी श्री सुशीलकुमारजींना कवीला लिहून पाठविली.

सांग मला दळणार्‍या जात्या जात कोणती माझी

झाले ज्यांचे पीठ मघा ते कुठले दाणे होते.

सुरेश भटांच्या दुःखद निधनानंतर सुरेश भट एक झंझावातङ्ख हे पुस्तक आम्ही सुरेश भट प्रतिष्ठानतर्फे अमरावतीत प्रसिद्ध केले. त्याचे प्रकाशन श्री सुशिलकुमारजींनी केले. त्यावेळी त्यांनी ह्या ओळी म्हणून दाखविल्या तेव्हा त्यांना हुंदका आवरता आला नाही. सुरेश भट नावाचा जिंदादील माणूस आणि प्रतिभावान कवी असा प्रत्येकाच्या मनात घर करून बसला आहे.

सात दशकांच्या आयुष्याच्या प्रवासात हा कवी सप्तरंगी आयुष्य जगला. खिश्यात दमडी नव्हती तेव्हा रस्त्यांवरून अनवाणी फिरला. बरे दिवस आले तेव्हा मोटारीतूनही हिंडला. खिश्यात पैसे असतांना दहा-वीस लोकांना सोबत घेऊन खिलवले, तर पैसे नसतांना मित्रांकडून हक्काने खाल्ले. जाडा-भरडा पैजामा घातला तसा मखमलीचा शर्टही वापरला. पंचतारांकित ताजमहाल हॉटेलही पाहिले नी नानकरमच्या गाडीवर, पाटलीवर असून पाणीपुरीही खाल्ली. त्यांचे खाणे चवीचे आणि वागणे अस्ताव्यस्त मनस्वी कवीचे होते. सुख-दुःखाचे अनेक रंग त्यांनी अनुभवले. पण सामान्य माणूस, मराठी भाषा आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या दैवतांशी त्यांनी कधीही प्रतारणा केली नाही. आपल्या भुवया विशिष्ट विभ्रमांसह उडवत, चष्म्याच्यावरून पाहत, गालावर खळी उमटवत जीवना तू तसा-मी असा!ङ्ख हे प्रांजळपणे सांगत-

मी चुका केल्या तरीही काय हे नाही पुरेसे

मी करोडो माणसांची अंतरे उजळून गेलो,

जाणते ही बाग माझ्या सोसण्याच्या सार्थकाला

मी इथे हे अमृताचे रोपटे रुजवून गेलो.

अशी आपल्या चुकांची जाहीर कबुलीही त्यांनी दिली. ही कबुली द्यायला सुरेश भटांचीच छाती लागते.

त्यांच्या खाण्यापेक्षाही त्यांच्या अंतरंगातील वेदना आणि त्यांचे जगणे समजून घेणे महत्वाचे आहे.

कारण सुरेशभट पुन्हा पुन्हा होत नसतो.

___________________________________________________________________________

- डॉ. किशोर फुले

देवांगणङ्ख, योगीराज नगर, तपोवन,

अमरावती - ४४४ ६०२

भ्रमणध्वनी - ९४२३१२४६०८

गझलनवाज दिनेश अर्जुना : श्रीकृष्ण राऊत

2011-10-09T06:36:00.000-07:00

परवा मुंबईच्या दैनिकात एक लेख वाचत होतो. ‘श्रद्धा इन दि नेम ऑफ गॉड’ ह्या हिन्दी चित्रपटाला संगीत देणार्‍या मराठी संगीतकाराविषयी तो लेख होता. आघाडीचे गायक कलावंत कविता कृष्णमूर्ती आणि उदित नारायण यांना गाणं समजावून सांगताना तो मराठी तरुण संगीतकार फोटोत दिसत होता. मी स्वत:शीच म्हणालो, अरे, हा तर आपल्या अकोल्याचा दिनेश. शिवाजी कॉलेजचा विद्यार्थी. आणि हे चक्क दाक्षिणात्य वाटावं असं नाव काय घेतलं त्यानं- दिनेश अर्जुना. मग लक्षात आलं याचं पूर्ण नाव दिनेश अर्जुन निंबाळकर. हल्ली मुक्काम मुंबई. जिना मरना संगीत के लिए अशी प्रतिज्ञा करून हा तरुण मुंबईत गेला. केवळ संगीताच्या भरवशावर पोट भरायचं ही त्याची जिद्द.

मुंबई कोणाला काहीही फुकट देत नाही. प्रत्येक कलावंताला संघर्ष अटळ. मग तो अमिताभ बच्चन असो की दिनेश अर्जुना. एक मात्र खरे की ज्यांची कला सच्ची असते आणि हिम्मत पक्की, अशा कुठल्याही कलावंताला; जिच्यावरुन मुंबई हे नाव पडलं ती मुंब्रा देवी उपाशी मरु देत नाही. हिन्दी सिनेमासारख्या मायावी दुनियेत आज दिनेश अर्जुना घट्ट पाय रोवून उभा आहे. उदित नारायण, कैलास खेर , रुपकुमार राठोड, विनोद राठोड, हरिहरण, सुखविंदरसिंग, कविता कृष्णमूर्ती, अनुराधा पौडवाल, श्रेया घोषाल, वसुंधरा दास, रिचा शर्मा, हरजित कौर, मधुश्री, हिमानी अशा प्रख्यात गायक कलावंतानी त्याच्या संगीत दिग्दर्शनात गाणी गायिली आहेत. दिलखुलासपणे त्याच्या चालींना वाखाणले आहे. ‘माय हजबण्डस्‌ वाईफ’ त्याने संगीत दिलेला दुसरा हिन्दी सिनेमा लवकरच प्रदर्शित होणार आहे. रवींद्र नाथ टागोराच्या कथेवर आधारित ‘अर्धांगिनी - एक अर्ध सत्य’ हा त्यानं संगीत दिलेला तिसरा हिन्दी सिनेमा प्रदर्शनासाठी तयार आहे. जयपूरच्या फिल्म फेस्टिवल करिता आणि फ्रान्सच्या कान्स फिल्म फेस्टिवलसाठी ‘श्रद्धा’ चित्रपटाची निवड झाली आहे. थोडक्यात काय की दिनेश अर्जुना अकोल्याचा झेंडा नुसता फ्रान्सच काय जगभर फडकविणार आहे. याचा आनंद व अभिमान अकोलेकर म्हणून आपण मिरवलाच पाहिजे.

दिनेश अर्जुनाच्या स्टोरीचा फ्लॅश बॅक असा - साधारणत:1983-84 तो काळ असेल. मी तेव्हा मोरेश्वर कॉलनीत राहत होतो. एक दिवस माझ्या घराचा शोध घेत एक कॉलेजकुमार आला. कॉलेजच्या वेगवेगळ्या भावगीत स्पर्धेतून हमखास पहिला नंबर पटकावणारा हा युवक माझ्या थोडाफार परिचयाचा होता. चहापाण्याची औपचारिकता झाल्यावर तो युवक म्हणाला, सर मला तुमची गझल द्या. मी कंपोझ करतो. मनात म्हटलं, अजून मिसरुड नीट फुटली नाही. हे पोरंग काय कंपोझ करणार ? कॅसेट-रेकॉर्ड ऐकून त्याप्रमाणे भावगीतं-सिनेमातली गाणी म्हणणं वेगळं आणि एखाद्या गझलला चाल लावणं वेगळं. पण त्याच्या डोळ्यात मला कमालीचा आत्मविश्वास दिसला. म्हटलं ठिक आहे. सध्याचा हा दोन ओळीचा एक मतला देतो. मला त्याची चाल ऐकव. मग पुढे पाहू. दुसर्‍याच दिवशी तो पोरगा चाल लावून ऐकवायला हजर. त्याला म्हणालो मला संगीतातलं फारसं काही कळत नाही. पण गेली अनेक वर्षे गझल गायन ऐकून माझा कान तयार झाला आहे. तुझी चाल गोड वाटते. गुणगुणाविशी वाटते. ही पूर्ण गझल घे. आण कंपोझ करून. त्यानं कंपोझ केलेली तीच माझी पाहिली गझल

तसा न चंद्र राहिला, तशी न रात राहिली ;

अजूनही तशीच तू तनामनात राहिली.

तो कॉलेजकुमार म्हणजेच आजचा हिन्दी सिनेमाचा संगीतकार दिनेश अर्जुना. आज सत्तावीस वर्षानंतरही ती गझल दिनेश अर्जुनाच्या स्वरात ऐकली की माझी गझल मलाच प्रत्येकवेळी नवी वाटते.

गझल गायनासाठी लागणारा भारदस्त आवाज त्याला देवानं दिला आहे. गझल या काव्यप्रकाराची उत्तम जाण त्याला आहे. प्रत्येक भाषेचा मूळ लहेजा सांभाळत मराठी-हिंदी-उर्दूचे शुद्ध उच्चार करण्याची साधना त्यानं केली आहे. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे भावगीत - गायन, गझल गायन आणि चित्रपट संगीत यातल्या सीमारेषा त्याला चांगल्या तर्‍हेने कळतात. त्याचं गझल गायन केवळ महाराष्ट्रातल्याच नव्हे तर ऑस्ट्रेलिया आणि आफ्रिकेतल्या रसिकांनी जेव्हा ऐकलं तेव्हा त्याला गझलनवाझ दिनेश अर्जुना म्हणून सन्मानानं आपल्या ह्रदयसिंहासनावर विराजमान केलं आहे.

अकोल्यात असताना सुरुवातीला पं. एकनाथ पंत कुळकर्णी यांच्याकडे दिनेशने शास्त्रीय संगीताचे धडे घेतले. तंबोरा विकत घेण्याची ऐपत नव्हती म्हणून तो हार्मोनियमवरच रिवाज करायचा. माझ्या मनाला ते खटकायचे. मी आमचे मित्र प्रा. सुरेश ठाकरे यांच्याकडे ते बोलून दाखविले. ठाकरे सर त्याकाळात विद्यार्थ्यांतल्या कला गुणांना प्रोत्साहन देण्यासाठी ‘ज्ञानवर्धिनी’ ही संस्था चालवायचे. या संस्थेतर्फे दिनेशने चाली लावलेल्या माझ्या गझलांचा एक कार्यक्रम करण्याचे आम्ही ठरवले. खर्च वजा जाता मिळणार्‍या देणगीमूल्यातून दिनेशला तंबोरा विकत घेऊन द्यायचा होता. 1985 मध्ये ‘काफिया’ शीर्षकाचा हा कार्यक्रम प्रमिलाताई ओक हॉलमध्ये झाला. त्यांचे सूत्र संचालन प्रा. नारायण कुळकर्णी कवठेकर यांनी केले होते. अकोलेकर रसिकांच्या मनात अजून त्या कार्यक्रमाच्या खट्‌ट्या-मिठ्या आठवणी ताज्या असतील.

नंतर दिनेश नागपूरला गेला. पं. प्रभाकर धाकडेंचा शिष्य झाला. तिथं गाणं शिकला. गाण्याच्या अनेक मैफिली केल्या. आणि धाकडेसरांच्या ग्रुपसोबतच त्याने ऑस्ट्रेलियाचा दौरा केला. ऑस्ट्रेलियात त्यानं त्याचं गाणं ऐकवलं. पुढे त्यानं स्वतंत्रपणे उर्दू मराठी गझल गायनाच्या मैफिली केल्या. अशा मैफिलीच्या निमित्ताने तो दक्षिण आफ्रिकेतही जाऊन आला. तिथेही त्यानं मराठी गझलचा झेंडा रोवला. आज दिनेश अर्जुना हा आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचा गझलनवाझ आहे. ‘शबनशी’ हा उर्दू गझलांचा त्याचा अल्बम टी-सीरीजने मागच्या वर्षीच प्रकाशित केला. त्याचं कौतुकही खूप झालं. त्या अगोदर ‘मौज-ए-सदा’, ‘साईनाम सुखदायी’ आणि ‘जय श्री चक्रधरा’ अशा कॅसेटस्‌ त्याच्या नावावर जमा आहेत. ‘श्रद्धा’ हा हिन्दी चित्रपट मुंबईच्या मल्टिप्लेक्समध्ये शंभर दिवस पूर्ण करण्याच्या मार्गावर आहे. श्रीकृष्ण राऊत यांच्या गझलांचा ‘तसा न चंद्र राहिला’ ह्या अल्बमसह मराठी-उर्दू गझलांचे त्याचे अनेक अल्बम लवकरच प्रकाशित होणार आहेत. मागच्या महिन्यात 14 एप्रिल 2011 ला अमिताभ बच्चन, धर्मेंद्ग, सुभाष घई यासारख्या दिग्गजांसोबत त्याला भारत रत्न डॉ. आंबेडकर अवार्ड देऊन त्याचा गौरव करण्यात आला. नुकत्याच सुरु झालेल्या ‘अनुवाद’ ह्या टी. व्ही. चॅनलचे टायटल साँग त्याने केले आहे. थोडक्यात काय की, गुलशन में बहार आयी है.

असं म्हणतात की, वक्त से पहले और तकदीर से ज्यादा किसीको कुछ नही मिलता. आज वक्त आणि तकदीर दोन्ही दिनेश अर्जुनावर मेहरबान आहेत. यशाची आणखी नवनवी शिखरं जिंकण्यासाठी तमाम अकोलेकरांच्या शुभेच्छा त्याच्यासोबत आहेत. त्यानं फक्त ‘सोने चांदी की डगर’ असणार्‍या मुंबईतही आपल्यातला अकोलेकर जपला पाहिजे. प्रामाणिकपणानं पडेल ती मेहनत केली पाहिजे. संघर्षाचा पहाड छातीनं लोटला पाहिजे आणि गातच राहिलं पाहिजे -

ओठ माझे चुंबिण्या ओठांवरी आली गझल;

हात माझा घेत हाती प्रेयसी झाली गझल.

मराठी गझलगायकीचा मागोवा : डॉ.राजेश उमाळे

2011-10-09T03:14:00.000-07:00

1971 ते 1980 या काळातील गझल

सुरेश भट, कवी विं.दा. करंदीकर, कुसुमाग्रज इत्यादी कवींच्या गझल रचनांचे अध्ययन करून 1970 या वर्षी ध्वनिमुद्रित झालेली सुरेश भटांची ‘पूर्तता माझ्या व्यथेची माझिया मृत्युत व्हावी’ ही पं. हृदयनाथ मंगेशकर यांनी स्वरबद्घ केलेली रचना उदाहरणादाखल या प्रकरणात घेतली. संगीताच्या दृष्टीने तथा गायकीच्या ञ्ृष्टीने किंबहुना गझल गायकीच्या विकासाच्यादृष्टीने गझल गायकीत कोणकोणते बदल होत गेले.

19071 ते 1980 या दशकातील गझलकारांच्या गझलांचे व संगीतबद्घ रचनांचे अध्ययन केले असता गझल रचनाकारांमध्ये मागच्या दशकातील गझलकारांबरोबरच म्हणजेच सुरेश भट, करंदीकर, शांता शेळके, कुसुमाग्रज, बा.भ. बोरकर, ना.घ. देशपांडे, भ. श्री. पंडित इत्यादी रचनाकारांमध्ये या दशकातील महत्त्वाची भर म्हणजे आरती प्रभू, अनिल, हिमांशु कुलकर्णी, प्रकाश ताडले इत्यादी कवींच्या रचनांची या दशकात उपलब्धी झाली. यावरूनच असे निर्देशनास येते की गझलांच्या रचनांचा मोह तत्कालीन कवींना पडून हे कवी आपल्या प्रतिभेची अभिव्यक्ती गझल रूपाने करू लागले. व आपल्या कविता संग्रहात या काही गझलांचा समावेश करून आपला काव्यसंग्रह समृद्घ करू लागले. पर्यायाने हे कविता संग्रह वाचकांच्या हातात जाऊन गझलांची ओढ सामान्य वाचकांनांही होऊ लागली. गझल रचनांना आलेले बाळसे विस्तारू लागले.

मात्र यातील किती रचनांचे संगीत दिग्दर्शन होऊन त्या रसिकांपर्यंत पोहचल्या याचा शोध घेतल्यानंतर फक्त एक रचना स्वरबद्घ होऊन तिचे ध्वनिमुद्रण झाल्याचे आढळून आले. ही रचना सुरेश भटांची असून श्रीकांत ठाकरे यांनी स्वरबद्घ केली आहे. निर्मलादेवीच्या आवाजातील ही गझल मराठी गझलच्या रसिकांना एक अनुपम भेट ठरली आहे. सिनेसृष्टीतल्या गायकांना वगळून शास्त्रीय तथा उपशास्त्रीय संगीत गाणार्‍या निर्मलादेवी यांनी आपल्या आवाजाने प्रस्तुत गझलेत आपल्या गायकीने चांगलाच रंग भरला. श्रीकांत ठाकरे यांची प्रत्येक रचना ही वेगळी व रूढ परंपरेला छेद देणारी आहे. त्यांच्या विविध रचनांमध्ये शोभा गुर्टू, निर्मलादेवी, महम्मद रफी. अशा हिंदी भाषिकांना केवळ त्यांच्या सांगितीक ज्ञानामुळे व गायकीच्या दर्जामुळे या मातब्बर गायकांकडून आपल्या रचना गाऊन घेतल्या आहेत. त्यातील निर्मलादेवी यांनी गायलेली च्मी एकटीच माझी असते कधी कधीछ ही सुरेश भटांची रचना अभ्यासून तिचे सांगीतीक मूल्यमापन करत असतांनाच प्रस्तावनेसह काव्यार्थ, स्वरसौंदर्य, लयसौंदर्य, गायकी आणि समीक्षा इत्यादी निकष या गझलेसाठी लावून निष्कर्ष काढला आहे. 1971 ते 1980 च्या दशकात काव्यरचनांमध्ये गझलरचनांचा जो विकास झालेला दिसतो. तितका विकास सांगीतिकञ्ृष्ट्या झालेला आढळला नाही. दहा वर्षात केवळ एक रचना स्वरबद्घ व्हावी ही संख्या फारसे समाधान करणारी नाही आणि ध्वनिमुद्रणाच्या इतक्या अल्पप्रमाणामुळे रसिकापर्यंत ही गझल पोहचली नाही असे म्हणावे लागते.

मात्र केवळ ध्वनिमुद्रण एवढेच माध्यम प्रचार प्रसाराचे आहे असे म्हणता येणार नाही. यात अनेक लहान थोर कलाकार सहभागी होणे सुरु झाले, अशा प्रकारची माहिती प्रस्तुत प्रबंधकर्त्याला मुलाखतीवरून उपलब्ध झाली. 1विदर्भाचे गायक सुधाकर कदम यांनी गझलांचे अनेक लहान मोठे कार्यक्रम याच काळात सुरु केल्याचे त्यांच्या मुलाखतीवरून आढळून आले. मैफिलीचा दर्जा प्राप्त करणार्‍या या कार्यक्रमांनी गझलचे रसिक तयार होणे सुरु झाले. गझलचा परिचय झाला. गझलची चर्चा रसिकांच्या गटागटात सुरु झाली. एवढे श्रेय या लहान मैफिलीला द्यावेच लागेल. याच काळात निर्मलादेवी यांनी गायलेल्या गझलेची सुंदर निर्मिती समोर आल्याने रसिक गझल श्रवणासाठी उत्सुक झाले व त्यांच्या अपेक्षाही वाढणे स्वाभाविकच होते.

1981 ते 1990 या काळातील

मागील दशकात गझलचे रचनाकार म्हणून कवी श्रेष्ठ सुरेश भट, शांता शेळके, आरती प्रभू, कवी अनिल, हिमांशु कुलकर्णी, व प्रकाश तोडले इत्यादी कवींनी आपल्या गझलरचना प्रसिद्घ केल्याचे प्रकरण चार मध्ये पाहिले. 1981ते 90 या दशकात मंगेश पाडगावकर 1981, गंगाधर महाबरे 1981, सुरेश भट 1983, अनिल कांबळे 1983,उ.रा. गिरी 1983, बबन सराडकर 1984, खावर 1985, संगीता जोशी 1986, बबन सराडकर 1986, श्रीकृष्ण राऊत 1989, ल.स. रोकडे 1989, रमण रणदिवे 1990 अशा अनेक कवींनी गझल रचनांमध्ये योगदान देऊन गझल संग्रहाबरोबरच अनेक गझला उपलब्ध करून दिल्या. यामध्ये कविता संग्रहाप्रमाणेच स्वतंत्रपणे काही गझल संग्रह प्रकाशित झाले. यांपैकी मंगेश पाडगावकर यांचा ‘गझल’संग्रह, गंगाधर महांबरे यांचा मराठी गझल संग्रह,सुरेश भट यांचा `एलगार’ तसेच खावर यांचा ‘माझिया गझला मराठी’ हा गझल संग्रह, कवियित्री संगीता जोशी यांचा ‘म्युझिका’ गझल संग्रह व श्रीकृष्ण राऊत यांचा ‘गुलाल’ हा गझलसंग्रह प्रसिद्घ झाल्याने एक गझल रचनांची लाट संपूर्ण महाराष्ट्रात आल्याचे दिसते. यामध्ये विविध वृत्त छंदातील अनेक प्रकार लोकाभिमुख झाले. त्याचप्रमाणे संगीतकारही केवळ भावगीत- भक्तीगीते या रचनांवरच अवलंबून न राहता अनेक गझलाही स्वरबद्घ करण्याच्या मोहात पडले. अनेक रचनाकारांच्या रचना स्वरबद्घ झाल्या आणि निरनिराळ्या माध्यमांनी त्या रसिक जनांना उपलब्ध झाल्या. केवळ ध्वनिमुद्रिकांची संख्या कमी असल्याने गझलची लोकप्रियता थांबली नाही. गझलला मैफिलीतून सादर करणारे अनेक लहानमोठे कलावंत हे काम करीत राहिले. वृत्तपत्रांचाही यामध्ये महत्त्वाचा वाटा दिसून आला. यातील सहा रचना या अध्ययनासाठी निवडलेल्या आहेत. त्यापैकी 1983 ला ध्वनिमुद्रीत झालेली सुरेश भटांची ‘केव्हा तरी पहाटे’ ही रचना पं. हृदयनाथ मंगेशकरांनी संगीत बद्घ केली असून आशा भोसले यांनी गायली आहेत तर दुसरी रचना सुधाकर कदम यांनी गायलेली ‘हे तुझे अशावेळी’ ही सुरेश भटांची रचना सुधाकर कदम यांनीच संगीतबद्घ केलेली घेतली आहे. तिसरी रचना 1984 मध्ये श्रीकांत ठाकरे यांनी संगीतबद्घ केलेली उमाकांत काणेकर यांची ‘उघड्या पुन्हा जहाल्या’ ही शोभा गुर्टू यांनी गायलेली रचना घेतलेली आहे. चौथी व पाचवी रचना 1984 मध्ये प्रकाशित झालेल्या ध्वनिमुद्रिकेतील कवी सुरेश भटांच्या दोन गझला रवि दाते यांनी संगीत दिग्दर्शित केलेल्या व सुरेश वाडकर यांनी गायलेल्या रचना घेतलेल्या आहे. तर सहावी रचना ही मंगेश पाडगावकरांची असून अरूण पौडवाल यांनी संगीतबद्घ केलेली तर अनुराधा पौडवाल यांनी गायलेली घेतली आहे. या अध्ययनात अरूण पौडवाल, रवि दाते, श्रीकांत ठाकरे, सुधाकर कदम हे या दशकात आलेले गझला रचना स्वरबद्घ करणारे नवे संगीतकार अध्ययनासाठी घेतले आहेत. या आधीच्या प्रकरणात श्रीकांत ठाकरे, पं. हृदयनाथ मंगेशकर या संगीतकारांच्या रचना अभ्यासिल्या होत्या. मात्र गझल रचनांना संगीत देणारे संगीतकार या काळात वाढल्याने या रचनाकारांच्या गझलांना एक सांगीतिक वैविध्य प्राप्त झाले आहेत. या प्रत्येक रचनेचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्याने त्यातून निघालेले निष्कर्षही निरनिराळे आहेत व गझल गायकीच्या विकासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या निष्कर्षप्रत जाण्यासाठी हा कालखंड महत्त्वाचा ठरला आहे. यात प्रत्येक रचनाकारांची, गायकाची व संगीत दिग्दर्शकांची वैशिष्ट्ये व सौंदर्यात्मक आशय विस्तारला आहे. तसाच गायकीतही विकासाच्या दृष्टीने झालेला बदल व गायकांच्या गायकीला मिळालेले स्वातंत्र्य यावर या प्रकरणात प्रकाश टाकला आहे. त्या मुळे गझलच्या वाटचालीतील स्थैर्याचा मिळालेला एक टप्पा म्हणून या दशकाचा उल्लेख करावा लागतो.

1991 ते 2000 या काळातील गझल

गझलांच्या रचनारांबरोबरच गझलांचे सांगितीकीकरण करणारे संगीतकारही गझलासाठी संगीत देण्यास पुढे आले व त्यांच्या सांगीतिक रचनाही या दशकातच स्थिरावल्या. अशा संगीतकारांमध्ये दोन प्रकार आढळतात. एक म्हणजे दुसर्‍या संगीतकारांच्या रचना गाणारे गायक व दुसरे म्हणजे स्वत:च संगीतबद्घ केलेल्या रचना स्वत:च सादर करणारे गायक. यामध्ये संगीतकार व गायक म्हणून 1993 ला भीमराव पांचाळे यांचे नाव पुढे आले तर 1994 मध्ये अशोक पत्की यांनी देखील गझल रचना स्वरबद्ध केल्या. या रचनांमध्ये सुरेश वाडकर सारख्या नामवंत कलाकारांकडून अनेक संगीत दिग्दर्शकाने रचना गाऊन घेतल्या .संगीतकार गायक आणि गझलाची गायकी विकसीत झाल्याचे या दशकातील ध्वनीमुद्रिकांच्या अध्ययनावरून निदर्शनास येते.

मराठी गझलगायकी हा नवा विषय असला तरी त्याचा विस्तार या दशकात झाल्याचे आढळते. प्रस्तुत प्रकरणात भीमराव पांचाळे या गायक संगीतकाराच्या एकूण आठ रचनांचे अध्ययन करून मराठी गझल गायकीच्या व विकासाच्या दृष्टीने या रचनांची चिकित्सा केली आहे. अध्ययनासाठी कवी उ.रा. गिरींची ‘सोडून चाललेले माझे मलाच गाणे’ तसेच विजय कदमांची ‘मी तुला विसरायचे राहून गेले’ ही रचना तर कवी खावर यांची ‘हजार दु:खे मनास माझ्या’ ही रचना याच बरोबर श्रीकृष्ण राऊत यांची ‘दु:ख देखणे तुझे’ व गझलकार इलाही जमादार यांची ‘अंदाज आरशाचा’ ही रचना आणि संगीता जोशी यांची ‘आयुष्य तेच आहे’ तर निता भिसे यांची ‘मी किनारे सरकतांना’ तसे म. भा. चव्हाण यांची ‘तुझा तसाच गोडवा’ ही गझल

2001 ते 2008 पर्यंतच्या काळातील गझल

2001 ते आजपर्यत आलेल्या सर्व नव्या जुन्या संगीतकारांच्या तथा गायकांच्या गझल रचनांचे अध्ययन करतांना काही निवडक रचनांचे संशोधनात्मक दृष्टीने विश्लेषण केले आहे. ते सारांश रूपाने देत आहोत. या कालखंडात काही जुने कवी सुरेश भट, संगीता जोशी, इलाही जमादार, रमण रणदिवे, अरूण सांगोळे, शिवाजी जवरे असे प्रस्थापित कवी सतत गझल हा प्रकार लिहित असतांना काही नव्याने गझलकार या कालखंडात समाविष्ट होतात. यामध्ये वा.न. सरदेसाई, दिलीप पांढरपट्टे, ए.के. शेख, अनिल मोरे, प्रसाद कुलकर्णी, अशोक बागवे, अविनाश ओगले, डॉ. राम पंडीत, नितीन भट, अनंत नांदूरकर, गिरीश खारकर, प्रमोद चोबितकर, प्रफुल्ल भूजाडे, प्रदिप निफाडकर इत्यादीचा समावेश होतो. गझलांच्यादृष्टीने मराठी गझलची समीक्षा ही अभ्यासकांना वाचायला मिळते. त्याचप्रमाणे दिवाळी अंकासाठी, मासिकांसाठी व वृत्तपत्रातूनही आवडीने गझलं रचना करणारे काही गझल कवी आढळतात.

सांगीतिक दृष्टीने हा कालखंड गझलच्या विकासात महत्त्वाचा ठरला आहे. अनेक नवोदित किंवा प्रसिद्घी न मिळालेले गायक गझल हा प्रकार गातात. आकाशवाणीवरून सादर होणार्‍या सुगमसंगीत या कार्यक्रमात गझलरचनांची संख्या भावगीत अभंगापेक्षा वाढली ती याच काळात. नव्या रचनाकाराच्या रचनामध्ये काव्याचे अनेक विषय नव्याने समाविष्ट झाले. प्रेम, विरहापूर्ती गझल मर्यादीत न राहता गझलमध्ये सामाजिक आशय, राजकीय स्थिती, देशभक्ती, मानवता, त्याग इत्यादी निसर्ग मूल्यांचा समावेश झाला. अनेक लहान मोठ्या बैठकी व मैफिलीतून गझल पेश केली व रसिकांनी भरपूर प्रतिसाद देऊन गझल गायकीला सन्मान दिला. आकाशवाणी, दूरदर्शन या माध्यमाने झालेला गझलचा प्रसार, प्रचार पाहतांना काही आकाशवाणी गायक कलाकार ज्यामध्ये मोरेश्वर निस्ताने, अनिल खोब्रागडे, दत्ता हरकरे शरद सुतवणे, रमेश अंधारे, बबन सराडकर, गोपाल कौशिक, अनिल आगरकर, प्रभाकर धाकडे, सुनील बर्दापुरकर, सौ. सविता महाजन, सुधाकर प्रधान इत्यादींना शोधून त्यांचा समावेश आम्ही या संशोधनात केला आहे. श्रीधर फडके, भीमराव पांचाळे, माधव भागवत, अवधूत गुप्ते, पद्मजा फेणाणी, आशा भोसले इत्यादी गायक संगीतकारांनी या कालखंडात मराठी गझलला समृद्घ केले. या संगीतकार गायकाच्या नामावलीतील नव्या पिढीचे गायक सुधीर फडके यांचे सुपुत्र श्रीधर फडके यांनी स्वरबद्घ केलेली सुरेश भटांची‘भोगले जे दु:ख त्याला सुख म्हणावे लागले’ ही गझल या काळाचे प्रतिनिधित्व करते. सांगीतिक दृष्टीने स्वातंत्र्योत्तर काळात गझलच्या विकासात आलेली निरनिराळी वळणे त्यामध्ये झालेली वृद्घी बदल व तिच्या गायकीच्या विकासाचे टप्पे प्रस्तुत संशोधनात आवर्जून घेतलेले आहे. काही कवींचे जसे सुरेश भट, श्रीकृष्ण राऊत, इलाही जमादार, संगीता जोशी, अरुण सांगोळे, बबन सराडकर, प्रदिप निफाडकर, गौरवकुमार आठवले, संदीप माळवी, रमण रणदिवे, दिलीप पांढरपट्टे इत्यादींचे गझलच्या विकासात महत्त्वाचे कार्य लाभलेले आहे. गझलच्या विकासाच्या दृष्टीने गझलला परिपक्व करणारे काही संगीतकार उदा. पं. हृदयनाथ मंगेशकर, सुधाकर कदम, भीमराव पांचाळे, रवि दाते, श्रीधर फडके, अशोक पत्की, नाथ नेरळकर, शरद करमरकर, विजय मोरे, बबन सराडकर इत्यादींचे महत्त्वाचे योगदान गझल

गायकीच्या दृष्टीने आढळून आले. क्रमश: या सर्वांचे विश्लेषणात्मक दृष्टीने अध्ययन करून प्रत्यक्ष संषोधनात निष्कर्ष काढले आहेत. अनेक तर्‍हेने किंवा विविध गायकीच्या पद्घतीतून गझल प्रकाराला सांगितिक दृष्टीने सजविणारे संगीत दिग्दर्शक गायक यांनी गझल गायनाच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका पार पाडली.

(प्रस्तुत लेखाचे लेखक सुप्रसिद्ध गझल गायक असून ‘स्वातंत्र्योत्तर काळातील मराठी गझल गायकीचा उगम आणि आजपर्यंतचा विकास’ ह्या त्यांच्या प्रबंधाला स्वामी रामानंद तीर्थ विद्यापीठाची डॉक्टरेट ही पदवी नुकतीच प्राप्त झाली.)